Diş çapraşıklığı neden oluşur?

Çapraşıklık nedir?

Çapraşıklık, dişlerin çene kemiği üzerinde yeterli yer bulamayıp üst üste binmesi, dönmesi ya da öne arkaya kaymasıdır. Günlük dilde “diş çapraşıklığı” denen bu durum, diş ve çene dizilimiyle ilgilenen diş hekimliği dalı olan ortodontide “diş kalabalığı” ya da “kalabalıklaşma” olarak da geçer. Bu durum çoğu zaman yalnızca görünümle ilgili değildir; dişlerin temizliğini de zorlaştırabilir.

Çapraşıklıkla sıkça birlikte anılan bir diğer kavram kapanıştır. Kapanış, üst ve alt dişlerin birbirine nasıl temas ettiği, yani ağzınızı kapattığınızda dişlerin birbiriyle oturma biçimidir. Çapraşık dişler bazen kapanışı da etkiler; ancak bu her kişide aynı şekilde görülmez.

Çapraşıklığın çoğu zaman tek bir sebebi yoktur. Genellikle birkaç etken bir araya gelir ve belirli bir kişide hangisinin ne kadar rol oynadığını ancak muayene sonrasında hekiminiz değerlendirebilir.

En sık nedenler

Aşağıdaki kartlarda çapraşıklığa yol açabilen başlıca etkenler özetleniyor.

• Çene ile diş boyutu uyumsuzluğu

  Çene kemiği küçük, dişler ise büyükse dişlerin hepsi sıraya sığmaz. Sığmayan dişler öne çıkar, döner ya da üst üste biner.

• Genetik yapı

  Çene yapısı ve diş boyutu büyük ölçüde ailevi özelliklerdir. Anne ve babadan gelen özellikler birleşerek uyumsuz bir oran oluşturabilir.

• Süt dişlerinin erken kaybı

  Süt dişi kalıcı dişten önce düşerse komşu dişler boşluğa doğru kayabilir ve kalıcı dişe yer kalmayabilir.

• Alışkanlıklar

  Parmak emme, uzun süreli emzik kullanımı ve dil itme dişlere sürekli hafif bir baskı uygulayabilir; ağızdan solunum ise dil, dudak ve çene duruşunu değiştirerek dizilimi etkileyebilir.

• Eksik veya fazla dişler

  Doğuştan eksik diş dizilimde boşluklar yaratır; fazla diş ise yeri daraltarak diğer dişleri yerinden iter.

• Yaşla birlikte kayma

  Dişler yaşam boyunca çok yavaş biçimde yer değiştirebilir. Bu nedenle düzgün bir dizilim bile zamanla değişebilir.

Dişlerin dizilimi; kemik, dişler, dudak, yanak ve dil arasındaki dengeye bağlıdır. Bu dengeyi bozan her etken, dişlerin yerleşimini az ya da çok etkileyebilir.

Çocuklukta neler etkiler?

Çocuklarda dişlerin dizilimi, süt dişleri döneminden itibaren şekillenir. Süt dişleri yalnızca geçici değildir; kalıcı dişler için yer tutucu görevi de görürler. Bu yüzden süt dişlerinin çürük ya da kaza nedeniyle erken kaybedilmesi, kalıcı dişlerin yerleşeceği alanı daraltabilir.

Alışkanlıklar da önemli bir başlıktır:

• Parmak emme ve uzun süreli emzik kullanımı: Süt dişi döneminde sık görülür ve çoğu çocukta zamanla kendiliğinden bırakılır. Alışkanlık kalıcı dişler çıktıktan sonra da sürerse ön dişlerin öne eğilmesine ya da kapanışın bozulmasına yol açabilir.
• Dil itme: Yutkunurken ya da konuşurken dilin dişlere doğru itmesi, ön dişlerde aralık oluşmasına katkıda bulunabilir.
• Ağızdan solunum: Burun tıkanıklığı gibi nedenlerle sürekli ağızdan nefes almak, çene ve yüz gelişimini etkileyebilir. Bu durumun kulak burun boğaz hekimiyle birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.

Bu alışkanlıkların her çocukta aynı etkiyi yaratmadığını, süre ve sıklığın belirleyici olduğunu bilmek önemlidir. Çocuğunuzda böyle bir alışkanlık fark ederseniz diş hekimine danışmak, alışkanlığı bırakma konusunda yol gösterebilir.

Yetişkinlikte dişler neden kayar?

Dişlerin yeri yaşam boyunca tamamen sabit kalmaz. Yetişkinlikte çapraşıklığın ortaya çıkması ya da artması birkaç şekilde olabilir:

• Önceki tedavi sonrası pekiştirme plağının kullanılmaması: Ortodonti tedavisi bittikten sonra dişler eski konumlarına dönme eğilimi gösterir. Bunu önlemek için pekiştirme plağı (retainer; dişlerin yeni konumunda kalmasını sağlayan aparat) kullanılır. Hekimin önerdiği süre boyunca kullanılmadığında dişler yeniden kayabilir.
• Yaşa bağlı değişimler: Çene yapısındaki ve dişlerin çevresindeki dokulardaki yavaş değişimler, özellikle alt ön dişlerde hafif bir kalabalıklaşmaya neden olabilir.
• Diş kayıpları: Çekilmiş ve yerine bir şey yapılmamış dişlerin boşluğuna komşu dişler yönelebilir.
• Diş eti hastalıkları: Dişleri tutan dokular zayıfladığında dişler hareketlenebilir ve yer değiştirebilir.

Yirmilik dişler (akıl dişleri) konusunda ise bilimsel görüşler tartışmalıdır. Bazı hekimler yirmilik dişlerin alt ön dişlerde geç dönem kalabalıklaşmaya katkıda bulunabileceğini düşünür; araştırmalar ise bu ilişkiyi net biçimde kanıtlayamamıştır. Bu nedenle yirmilik dişlerin kesin bir neden olduğunu söylemek doğru olmaz; çekilip çekilmeyeceğine hekiminiz muayene ve röntgen bulgularına göre karar verir.

Ne zaman hekime görünmeli?

Çapraşıklık çoğu zaman acil bir durum değildir; yine de aşağıdaki durumlarda bir diş hekimine görünmek yararlı olur:

• Dişlerinizin yerinin son dönemde belirgin biçimde değiştiğini fark ediyorsanız,
• Dişlerinizi fırçalamak ya da diş ipi kullanmak güçleşiyor, aynı bölgede tekrar eden diş eti sorunları yaşıyorsanız,
• Çiğneme sırasında ağrı, çene eklemlerinde sürekli rahatsızlık ya da kapanışınızda bir değişiklik hissediyorsanız,
• Çocuğunuzda parmak emme, dil itme ya da ağızdan solunum gibi alışkanlıklar uzun süredir devam ediyorsa,
• Görünümünüzden memnun değilseniz ve seçenekleri öğrenmek istiyorsanız.

Çocuklarda ilk ortodonti değerlendirmesinin ne zaman yapılacağı da hekimden hekime değişebilir; genellikle kalıcı dişlerin çıkmaya başladığı dönem önerilir. Muayenede hekiminiz çapraşıklığın nedenini, ağız ve diş sağlığınızı birlikte değerlendirir. Gerekli görürse röntgen ister ve size uygun seçenekleri anlatır. Hangisinin uygun olduğuna karar vermek de yine hekiminizin işidir.